Sân bay Tân Sơn Nhất được người Pháp mở vào khoảng đầu thập niên 1930 trên đất làng Tân Sơn Nhứt, vùng ven Sài Gòn, ban đầu với đường băng đất. Qua giữa thế kỷ 20, sân bay được mở rộng mạnh, có đường băng bê tông, trở thành sân bay lớn nhất miền Nam với cả hoạt động dân dụng lẫn quân sự. Sau năm 1975, sân bay tiếp tục là cửa ngõ hàng không chính của TP Hồ Chí Minh, với nhà ga quốc nội và quốc tế phía đường Trường Sơn, nay thuộc phường Tân Sơn Hòa.
Các mốc năm cụ thể khác nhau giữa các nguồn, nhất là mốc mở sân bay và chuyến bay đầu tiên. Bài này ghi theo thập niên khi nguồn không thống nhất, tập trung vào những thay đổi lớn và ảnh hưởng của chúng tới vùng đất quanh sân bay, tức phường Tân Sơn Hòa hôm nay. Chuyện tiến độ các công trình đang làm không nằm trong bài.
Thời Pháp: một đường băng đất trên đất làng
Theo các tài liệu phổ biến, người Pháp xây sân bay ở vùng làng Tân Sơn Nhứt vào khoảng năm 1930, ban đầu chủ yếu cho mục đích quân sự, đường băng bằng đất đỏ. Vài năm sau, sân bay bắt đầu có những chuyến bay dân dụng, nối Sài Gòn với các nơi khác. Một số nguồn ghi mốc chuyến bay quốc tế đầu tiên vào khoảng năm 1933, nhưng chi tiết khác nhau giữa các nguồn.
Lý do chọn chỗ này không có văn bản phổ biến nào ghi rõ, nhưng có thể hiểu từ địa hình: vùng đất cao, tương đối phẳng, ít ngập, đủ rộng, lại không xa Sài Gòn. Làng Tân Sơn Nhứt vì thế mất phần lớn đất cho sân bay, nhưng tên làng lại sống mãi trong tên sân bay.
Thời kỳ này, máy bay còn nhỏ, chuyến bay còn ít, sân bay chỉ là một khu đất với vài công trình đơn giản. Xung quanh vẫn là ruộng vườn, xóm làng. Khó hình dung từ đó đến khu phố đông đúc của Tân Sơn Hòa hôm nay. Những tấm ảnh tư liệu còn lại từ thời kỳ này cho thấy một khoảng đất trống rộng, vài dãy nhà thấp và những chiếc máy bay cánh quạt nhỏ, đứng giữa cảnh đồng quê. Chính khoảng trống ấy, chứ không phải nhà ga, là thứ đầu tiên mà người dân trong vùng gắn với chữ sân bay.
Giữa thế kỷ 20: mở rộng và đổi vai
Từ giữa thập niên 1950, sân bay được mở rộng lớn. Theo nhiều nguồn, một đường băng bê tông dài được xây trong giai đoạn này, cho phép máy bay lớn hơn hạ cánh. Nhà ga, sân đỗ, khu kỹ thuật được xây thêm. Sân bay trở thành cửa ngõ hàng không quốc tế chính của miền Nam.
Trong thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, sân bay có hoạt động quân sự rất lớn bên cạnh dân dụng. Nhiều tài liệu mô tả đây là một trong những sân bay bận rộn nhất thế giới thời đó, do lượng chuyến bay quân sự. Khu vực quanh sân bay có nhiều cơ sở, khu nhà phục vụ hoạt động này; dấu vết của chúng còn trong cách phân bố khu dân cư hôm nay.
Giai đoạn này, vùng quanh sân bay đô thị hoá rất nhanh. Người làm việc ở sân bay, người di cư từ các nơi đến tìm việc dựng nhà quanh đó. Những con đường dẫn vào sân bay được mở rộng. Khu vực tương ứng với phường Tân Sơn Hòa hôm nay dần thành khu phố dày đặc.
Sau năm 1975: cửa ngõ của thành phố
Sau năm 1975, sân bay Tân Sơn Nhất tiếp tục hoạt động với cả chức năng dân dụng và quân sự. Trong những năm đầu, hoạt động hàng không dân dụng còn hạn chế. Từ khi đất nước mở cửa kinh tế, lượng khách đi máy bay tăng dần qua các thập kỷ, các đường bay quốc tế được mở lại và mở thêm.
Theo các nguồn phổ biến, vào cuối thập niên 2000, nhà ga quốc tế hiện nay được đưa vào khai thác, còn nhà ga cũ chuyển sang phục vụ chuyến bay nội địa. Từ đó, khu nhà ga phía đường Trường Sơn có hai nhà ga riêng cho hai loại chuyến bay, đứng cạnh nhau. Đây là cấu trúc mà người dân TP Hồ Chí Minh quen thuộc nhất.
Những năm gần đây, sân bay liên tục được cải tạo, mở rộng để đáp ứng lượng khách tăng. Trang không ghi chi tiết các dự án đang làm vì thông tin thay đổi nhanh; người cần biết nên xem trên kênh chính thức của cảng hàng không. Điều có thể ghi nhận là xu hướng chung: sân bay liên tục phải tìm cách phục vụ nhiều khách hơn trên một khu đất bị thành phố bao quanh, không thể mở rộng ra như các sân bay xây mới ở ngoại ô. Bài toán ấy giải thích nhiều thay đổi về nhà ga, lối đi, bãi đỗ mà người dân Tân Sơn Hòa chứng kiến trong những năm qua.
Dòng thời gian tóm gọn
Danh sách dưới chỉ gồm các mốc có trong tài liệu phổ biến, ghi theo thập niên khi các nguồn không thống nhất năm:
- Thời nhà Nguyễn: làng Tân Sơn Nhứt thuộc phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định — gốc của tên sân bay.
- Khoảng đầu thập niên 1930: người Pháp mở sân bay trên đất làng, đường băng đất.
- Thập niên 1930: bắt đầu có chuyến bay dân dụng nối Sài Gòn với bên ngoài.
- Giữa thập niên 1950: mở rộng lớn, có đường băng bê tông dài.
- Thập niên 1960 – đầu 1970: hoạt động quân sự và dân dụng rất lớn; vùng quanh sân bay đô thị hoá nhanh.
- Sau năm 1975: sân bay tiếp tục khai thác dân dụng và quân sự; lượng khách tăng dần từ thời mở cửa.
- Cuối thập niên 2000: nhà ga quốc tế hiện nay đi vào khai thác, nhà ga cũ phục vụ quốc nội.
- 1/7/2025: khu nhà ga phía Trường Sơn mang địa chỉ phường Tân Sơn Hòa sau khi bỏ cấp quận.
Dòng thời gian này cố ý ngắn. Một lịch sử đầy đủ của sân bay cần dựa vào tài liệu lưu trữ chuyên ngành, vượt quá phạm vi một trang thông tin địa phương.
Sân bay đã định hình phường Tân Sơn Hòa thế nào
Gần một trăm năm sân bay hoạt động để lại dấu ấn lên mọi mặt của vùng đất quanh đó. Về đường sá, các trục như Trường Sơn, Hoàng Văn Thụ, Cộng Hòa được mở và nâng cấp để phục vụ việc ra vào sân bay. Về dân cư, các lớp người làm việc ở sân bay và người di cư đến tìm việc tạo nên thành phần dân cư rất pha trộn. Về kinh tế, các dịch vụ gắn với hàng không, du lịch, vận tải mọc lên dày đặc quanh khu ga.
Về xây dựng, sự gần gũi với sân bay đặt ra giới hạn chiều cao công trình, khiến khu vực này ít nhà cao tầng hơn những nơi khác cách trung tâm tương đương. Về đời sống, tiếng máy bay trở thành âm thanh nền, và nhiều thế hệ cư dân lớn lên với nó.
Nhìn ngược lại: không có sân bay, vùng đất này có lẽ đã phát triển theo một hướng khác hẳn. Chính vì vậy, lịch sử sân bay cũng là một phần lịch sử của phường.
Tìm hiểu thêm ở đâu
Với những ai muốn tìm hiểu sâu hơn, các nguồn đáng tin gồm: tài liệu lưu trữ tại các trung tâm lưu trữ quốc gia, sách về lịch sử hàng không Việt Nam đã xuất bản, ấn phẩm của ngành hàng không nhân các dịp kỷ niệm, và các bộ ảnh tư liệu về Sài Gòn. Thư viện lớn của thành phố là nơi dễ tiếp cận các sách này.
Trên mạng có nhiều bài viết về lịch sử sân bay, nhưng không ít bài sao chép lẫn nhau và lặp lại những chi tiết chưa kiểm chứng, như năm chính xác của chuyến bay đầu tiên, chiều dài đường băng ở từng thời kỳ. Khi dùng các con số này, nên dò về nguồn gốc.
Người lớn tuổi từng làm việc ở sân bay hoặc sống quanh đó qua nhiều thời kỳ là nguồn tư liệu sống. Ghi lại lời kể của họ, có ngày tháng và ghi chú rõ ràng, là việc nên làm trước khi quá muộn.
Những chi tiết hay bị chép sai về lịch sử sân bay
Năm mở sân bay. Nhiều bài viết đưa một năm chính xác như thể chắc chắn, nhưng các nguồn khác nhau về mốc khởi công, mốc khai thác và mốc chuyến bay đầu tiên. Ghi theo thập niên, hoặc ghi rõ đó là mốc gì theo nguồn nào, là cách an toàn.
Chiều dài đường băng ở từng thời kỳ. Các con số về chiều dài đường băng thường được chép lại từ nguồn này sang nguồn khác mà không ghi gốc. Trang không dùng các con số đó vì chưa đối chiếu được tài liệu gốc, và đường băng cũng đã được nâng cấp nhiều lần qua các thời kỳ.
"Sân bay bận rộn nhất thế giới". Câu này hay được nhắc về giai đoạn giữa thế kỷ 20 và thường chỉ đúng trong một khung thời gian, theo một cách đếm cụ thể. Khi trích, nên ghi rõ là theo nguồn nào, đo bằng gì.
Tên làng và tên sân bay. Có bài viết cho rằng tên sân bay đặt theo tên một người hay một ngọn đồi. Nguồn phổ biến và nhất quán nhất ghi tên sân bay theo tên làng Tân Sơn Nhứt.
Sân bay trong ký ức người dân quanh vùng
Với nhiều gia đình ở Tân Sơn Hòa, lịch sử sân bay không phải những mốc năm trên giấy mà là những chuyện kể trong nhà: người ông từng làm thợ trong khu kỹ thuật, người mẹ từng bán hàng gần cổng sân bay, những buổi cả xóm đứng nhìn chiếc máy bay lớn đầu tiên mình thấy tận mắt, những đêm tiếng máy bay dày đặc mà người lớn không giải thích cho trẻ con vì sao.
Những ký ức ấy có giá trị riêng, không thay được bằng sách vở và sách vở cũng không thay được chúng. Chúng cho biết sân bay đã chạm vào đời sống người thường thế nào: công ăn việc làm, nhà cửa phải dời, những thay đổi của con đường trước nhà. Đáng tiếc là phần lớn chưa được ghi lại.
Nếu gia đình bạn có những câu chuyện như vậy, mục lịch sử và tên gọi của trang có bài hướng dẫn cách ghi lời kể, giữ ảnh, giữ giấy tờ cũ. Một bản ghi cẩn thận hôm nay có thể là tư liệu quý cho người viết lịch sử vùng đất này sau nhiều năm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Sân bay Tân Sơn Nhất có từ năm nào?
Các nguồn phổ biến ghi sân bay được người Pháp mở khoảng năm 1930, ban đầu đường băng đất. Một số nguồn ghi mốc chuyến bay dân dụng hay quốc tế đầu tiên vào khoảng năm 1933. Do các nguồn chênh nhau, trang ghi theo thập niên.
Vì sao sân bay mang tên Tân Sơn Nhất?
Sân bay được đặt trên đất làng Tân Sơn Nhứt, thuộc vùng Gia Định xưa, nên mang tên làng. "Nhứt" là cách đọc miền Nam của chữ "Nhất". Sau này cách viết chuẩn là Tân Sơn Nhất.
Nhà ga quốc tế hiện nay có từ khi nào?
Theo các nguồn phổ biến, nhà ga quốc tế hiện nay được đưa vào khai thác vào cuối thập niên 2000, nhà ga cũ chuyển sang phục vụ chuyến bay nội địa. Chi tiết về các công trình mở rộng sau này nên xem trên kênh chính thức của cảng.
Sân bay có còn hoạt động quân sự không?
Tân Sơn Nhất là sân bay dùng chung dân dụng và quân sự. Một số khu vực thuộc quản lý quân sự, không dành cho dân thường. Người dân cần tuân thủ biển cấm và không chụp ảnh, bay thiết bị gần các khu vực này.
Có bảo tàng nào về lịch sử sân bay không?
Trang chưa kiểm được một bảo tàng mở cửa thường xuyên chuyên về lịch sử sân bay Tân Sơn Nhất. Ngành hàng không có các phòng truyền thống nội bộ và các ấn phẩm kỷ niệm. Người quan tâm nên hỏi trực tiếp các đơn vị trong ngành.