Quanh phường Tân Sơn Hòa có nhiều địa danh dân gian người Sài Gòn dùng hằng ngày: Lăng Cha Cả, Bảy Hiền, Ông Tạ, Bà Quẹo. Vòng xoay Lăng Cha Cả thuộc phường Tân Sơn Nhất, Bảy Hiền đã thành tên một phường mới, khu Ông Tạ quanh đường Cách Mạng Tháng Tám – Phạm Văn Hai, Bà Quẹo ở xa hơn về phía tây. Đó là những mốc mà người ở Tân Sơn Hòa dùng để chỉ đường, hẹn hò, mua bán.
Phần lớn địa danh dân gian có nguồn gốc gắn với một công trình, một người hay một câu chuyện, và nhiều câu chuyện chỉ còn là lời kể. Bài này chia rõ: đâu là thông tin được ghi chép rộng rãi, đâu là cách giải thích dân gian có nhiều dị bản. Cái tên thì có thật; còn chuyện "vì sao" có khi chỉ đoán được.
Lăng Cha Cả: tên của một công trình đã không còn
Lăng Cha Cả là tên gọi quen thuộc của vùng quanh vòng xoay lớn nơi gặp nhau của các trục Cách Mạng Tháng Tám, Hoàng Văn Thụ, Cộng Hòa, cửa ngõ đi về phía sân bay. Theo các tài liệu phổ biến, tên gọi bắt nguồn từ khu lăng mộ của một giám mục người Pháp thế kỷ 18, người mà dân gian gọi là "Cha Cả". Khu lăng được dời đi vào khoảng đầu thập niên 1980, nhưng tên gọi vẫn ở lại với vùng đất.
Đây là một ví dụ điển hình của địa danh "sống lâu hơn công trình". Hầu hết người trẻ đi qua vòng xoay Lăng Cha Cả chưa từng thấy ngôi lăng, nhưng vẫn gọi tên ấy mỗi ngày. Trên các phương tiện chỉ đường, thông báo giao thông, "Lăng Cha Cả" vẫn là cách định vị nhanh và dễ hiểu nhất cho vùng này.
Về hành chính, khu vực vòng xoay Lăng Cha Cả thuộc phường Tân Sơn Nhất (gồm Phường 4, 5, 7 Tân Bình cũ), không thuộc Tân Sơn Hòa. Với người ở Tân Sơn Hòa, Lăng Cha Cả là láng giềng gần nhất về phía nam, là nơi nhiều người đi qua mỗi ngày để vào trung tâm thành phố.
Bảy Hiền: từ tên ngã tư thành tên phường
Bảy Hiền là tên của một ngã tư lớn và cả khu vực xung quanh ở vùng Tân Bình cũ, nổi tiếng với các khu chợ, dãy cửa hàng vải sợi, may mặc. Về nguồn gốc tên, cách giải thích phổ biến nhất là tên một người dân địa phương thời trước, theo lối gọi người Nam Bộ ghép thứ trong nhà với tên riêng, như "ông Bảy Hiền". Các dị bản khác nhau về chi tiết người đó làm nghề gì, sống ở đâu, nên không có lời giải thích nào được xem là chắc chắn.
Điểm đáng chú ý là trong đợt sắp xếp năm 2025, tên dân gian này được chọn làm tên chính thức của một phường mới: phường Bảy Hiền, gồm Phường 10, 11, 12 Tân Bình cũ. Đây là trường hợp hiếm khi một địa danh dân gian được nâng lên thành tên hành chính, cho thấy độ quen thuộc của cái tên với người dân.
Với người ở Tân Sơn Hòa, Bảy Hiền ở xa hơn Lăng Cha Cả, về phía tây nam. Người trong vùng hay nhắc đến Bảy Hiền khi đi mua vải, đồ may mặc, hay khi đi về phía các quận phía tây cũ. Phường Bảy Hiền và phường Tân Sơn Hòa là hai phường khác nhau, cùng gốc Tân Bình.
Ông Tạ: khu phố của một lớp người di cư
Ông Tạ là tên khu vực quanh đường Cách Mạng Tháng Tám – Phạm Văn Hai, nổi tiếng hàng thực phẩm và các món ăn miền Bắc. Theo các bài viết về lịch sử khu phố, khu Ông Tạ là nơi nhiều gia đình từ miền Bắc vào lập nghiệp giữa thế kỷ 20, mang theo nghề buôn bán, cách nấu nướng và thói quen sinh hoạt riêng. Dịp Tết, khu này từng nổi tiếng với chợ lá dong.
Về nguồn gốc tên "Ông Tạ", lời giải thích thường gặp là tên một người có tiếng trong vùng thời trước, nhiều lời kể cho rằng đó là một thầy thuốc. Không có tài liệu gốc phổ biến xác nhận chi tiết, nên trang chỉ ghi nhận như lời kể.
Khu Ông Tạ không có ranh giới chính thức, và các nguồn ghi vị trí lõi chợ khác nhau, nên trang không khẳng định khu này nay thuộc phường nào. Người Tân Sơn Hòa đi chợ Ông Tạ không xa, và nhiều gia đình trong vùng có nguồn gốc từ cùng làn sóng di cư với khu Ông Tạ.
Bà Quẹo và những tên mang dấu người xưa
Bà Quẹo là tên một ngã tư và khu vực ở phía tây của Tân Bình cũ, trên trục Trường Chinh. Cũng như Bảy Hiền, Ông Tạ, nguồn gốc tên được kể theo nhiều cách, phổ biến nhất là tên gọi một người phụ nữ sống ở đó thời trước. Chi tiết người ấy là ai, làm gì không được ghi chép thống nhất.
Bà Quẹo ở khá xa Tân Sơn Hòa, nhưng là mốc quen của người đi về các tỉnh phía tây bắc thành phố. Cùng kiểu tên này, Sài Gòn có rất nhiều địa danh mang chữ "Ông", "Bà" ghép với một tên hay biệt danh: Bà Chiểu, Bà Điểm, Ông Lãnh… Đây là nét rất riêng của cách đặt tên dân gian Nam Bộ: lấy người có tiếng trong vùng làm mốc cho cả khu.
Những tên như vậy thường gắn với một ngã tư, một cây cầu, một cái chợ, rồi lan ra cả vùng. Khi thành phố mở rộng, cái mốc gốc có thể mất đi, nhưng tên vẫn còn trong lời nói và trên những tấm biển chỉ đường. Với người nghiên cứu, mỗi tên kiểu này là một đầu mối: nó cho biết nơi ấy từng có một người đủ tiếng tăm để cả vùng gọi theo, dù chi tiết về người ấy có thể đã mất. Ghi lại các dị bản, kèm người kể và năm kể, là cách giữ đầu mối đó cho người sau.
Bốn địa danh, bốn phường khác nhau
Bảng dưới gom vị trí hành chính của các địa danh theo bảng ánh xạ phường cũ – mới; cột cuối ghi mức chắc chắn của chuyện tên gọi:
| Địa danh | Vị trí so với Tân Sơn Hòa | Thuộc phường mới | Nguồn gốc tên |
|---|---|---|---|
| Lăng Cha Cả | Láng giềng phía nam | Tân Sơn Nhất | Khu lăng mộ cũ, được ghi chép rộng rãi |
| Ông Tạ | Quanh Cách Mạng Tháng Tám – Phạm Văn Hai | Chưa khẳng định (nguồn lệch nhau) | Lời kể, nhiều dị bản |
| Bảy Hiền | Xa hơn về phía tây nam | Bảy Hiền (tên phường) | Lời kể, nhiều dị bản |
| Bà Quẹo | Xa về phía tây | Một phường phía tây Tân Bình cũ | Lời kể, nhiều dị bản |
Ghi chú: các khu dân gian không có ranh giới chính thức, nên "khu Ông Tạ" hay "khu Bảy Hiền" theo cách hiểu của người dân có thể rộng hơn hoặc hẹp hơn một phường. Cột "thuộc phường mới" chỉ nói về lõi địa danh, tức ngã tư hay khu chợ mang tên.
Tân Sơn Hòa có địa danh dân gian riêng không
Trong phạm vi Tân Sơn Hòa, các tên gọi dân gian chủ yếu bám theo công trình và đường phố: "cổng sân bay", "ga quốc nội", "ga quốc tế", "khu đường sông", "chợ Phạm Văn Hai", "công viên Hoàng Văn Thụ". Những cách gọi này dễ hiểu, gắn với chức năng, nhưng ít mang chuyện kể về người xưa như Lăng Cha Cả hay Bảy Hiền.
Lý do có lẽ nằm ở lịch sử: phần lớn đất làng cũ đã thành khu bay, các khu dân cư quanh đó hình thành nhanh trong thế kỷ 20, nên ít có thời gian để một cái tên dân gian gắn với một người, một sự kiện bén rễ. Đây là suy luận, không phải kết luận có nguồn. Có thể vẫn có những tên gọi nhỏ trong từng xóm, từng hẻm mà chỉ người ở lâu mới biết.
Nếu bạn biết một tên gọi như vậy, như tên một con hẻm theo người bán hàng lâu năm, tên một góc phố theo một cây cổ thụ, việc ghi lại có ích cho người sau. Bài kế tiếp trong mục này nói về cách lưu giữ những tư liệu như vậy.
Dùng địa danh dân gian khi chỉ đường và làm giấy tờ
Trong đời sống, địa danh dân gian thường giúp chỉ đường nhanh hơn tên hành chính. Nói "gần Lăng Cha Cả" hay "đi về phía Bảy Hiền" thì tài xế, người giao hàng hiểu ngay. Với người mới đến Tân Sơn Hòa, học thuộc vài địa danh này là cách nhanh nhất để định hướng trong vùng.
Nhưng trên giấy tờ, địa danh dân gian không thay được địa chỉ chính thức. Hợp đồng, đơn từ, hồ sơ cần ghi số nhà, đường, phường. Có ngoại lệ thú vị là Bảy Hiền nay đã thành tên phường, nên "phường Bảy Hiền" là địa chỉ chính thức, nhưng "khu Bảy Hiền" theo cách hiểu dân gian có thể rộng hơn phường ấy.
Một lưu ý nữa: vì Lăng Cha Cả là nơi giao nhau của nhiều đường lớn, hẹn gặp "ở Lăng Cha Cả" rất dễ lạc nhau. Nên hẹn ở một góc cụ thể, kèm tên đường, hoặc gửi định vị. Vòng xoay rộng, nhiều làn, nhiều hướng rẽ; đứng chờ sai góc là phải băng qua cả dòng xe mới gặp được nhau, vừa mất thời gian vừa không an toàn.
"Ra phi trường": tên gọi sân bay trong lời nói người Sài Gòn
Người Sài Gòn lớn tuổi hay nói "ra phi trường" thay vì "ra sân bay". "Phi trường Tân Sơn Nhứt" là cách gọi phổ biến trên báo chí, giấy tờ giữa thế kỷ 20 ở miền Nam, và vẫn còn trong lời nói của nhiều gia đình ở Tân Sơn Hòa. Giới trẻ thì nói "sân bay", "ra ga", hoặc gọn hơn là "ra Tân Sơn Nhất". Cả ba cách đều chỉ một nơi.
Trong phạm vi phường, người ta phân biệt rất kỹ: "ga quốc nội" và "ga quốc tế" là hai khu nhà ga khác nhau, đi nhầm là mất thời gian quay lại. "Ga đi" và "ga đến" chỉ hai tầng, hai cửa khác nhau trong cùng một khu ga. "Cổng sân bay" thường được dùng cho khu vực các trục đường dẫn vào nhà ga, nơi xe cộ dồn lại vào giờ cao điểm. Những tên gọi này không có trên bản đồ hành chính nhưng là "địa danh" thật của đời sống.
Một điểm thú vị nữa: người làm việc lâu năm trong sân bay có cả một hệ tên gọi riêng cho từng khu vực, từng cổng, từng bãi, mà người ngoài không biết. Đó là ngôn ngữ nghề, cũng là một phần ký ức của vùng đất, đáng được ghi lại nếu có dịp trò chuyện với họ.
Câu hỏi thường gặp
Lăng Cha Cả có thuộc phường Tân Sơn Hòa không?
Không. Khu vực vòng xoay Lăng Cha Cả thuộc phường Tân Sơn Nhất mới, gồm Phường 4, 5, 7 Tân Bình cũ. Đây là láng giềng phía nam của Tân Sơn Hòa và là mốc chỉ đường quen thuộc của người trong vùng.
Còn dấu vết gì của ngôi lăng ở Lăng Cha Cả không?
Theo các tài liệu phổ biến, khu lăng đã được dời đi khoảng đầu thập niên 1980, khu đất được dùng vào mục đích khác. Hiện ở vòng xoay không còn công trình lăng; dấu vết còn lại chủ yếu là tên gọi.
Phường Bảy Hiền có giáp Tân Sơn Hòa không?
Theo bảng ánh xạ, phường Bảy Hiền gồm Phường 10, 11, 12 Tân Bình cũ, ở phía tây nam, cách Tân Sơn Hòa qua phần đất của các phường khác. Hai phường không phải láng giềng sát bên theo cách hiểu thông thường.
Vì sao Sài Gòn có nhiều địa danh mang chữ Ông, Bà?
Đó là cách đặt tên dân gian phổ biến ở Nam Bộ: lấy một người có tiếng trong vùng làm mốc cho một ngã tư, một cây cầu, một cái chợ. Theo thời gian, tên người thành tên đất, dù người ấy là ai có khi không còn ai nhớ chắc.
Có nên tin các câu chuyện giải thích tên Ông Tạ, Bà Quẹo trên mạng?
Nên đọc như lời kể dân gian, không phải sự thật lịch sử đã kiểm chứng. Nhiều câu chuyện có nhiều dị bản, mâu thuẫn nhau. Nếu cần dẫn trong bài viết, học tập hay nghiên cứu, nên ghi rõ đó là lời kể và nêu nguồn.