Đi trong hẻm Tân Sơn Hòa: nhà ống, mái hiên, xóm trọ và nếp sống của một phường đông

Phần lớn người dân phường Tân Sơn Hòa sống trong hẻm chứ không ở mặt tiền đường lớn. Đi vào một con hẻm của phường, bạn gặp những dãy nhà ống hẹp và sâu, mái hiên, chậu cây, xe máy dựng trước cửa, xóm trọ cho người làm sân bay và sinh viên, tiếng rao hàng rong, và chốc chốc là tiếng máy bay vọng xuống.

Bài này dành cho người muốn hiểu phường mình đang ở, người sắp chuyển tới, và khách thích dạo hẻm Sài Gòn. Chuyện xem nhà, thuê nhà trong hẻm đã có ở mục Nhà ở và thuê nhà; ở đây nhìn hẻm như một không gian sống, một chỗ dạo.

Phường gồm Phường 1, 2, 3 của quận Tân Bình cũ, đô thị hoá nhanh qua nhiều thập niên, nên hẻm ở đây có đủ loại: hẻm xe hơi rộng, hẻm vừa hai xe máy tránh nhau, hẻm cụt, hẻm xuyên ra đường khác.

Gọn lại: dạo hẻm thì đi chậm, nói nhỏ, không chụp thẳng vào nhà người ta, nhường xe, và hỏi chuyện khi người trong hẻm có vẻ rảnh.

Hẻm là đơn vị sống của phường

Ở Sài Gòn, hẻm không chỉ là lối đi mà là một đơn vị cộng đồng. Người trong một con hẻm biết mặt nhau, biết nhà nào có người già, nhà nào mới sinh con, ai cho thuê phòng. Tổ dân phố, sinh hoạt khu phố nhiều khi cũng chia theo hẻm.

Hẻm còn là nơi trẻ con lớn lên. Ở những phường thiếu sân chơi, lối đi trước nhà là chỗ trẻ đạp xe, đá cầu, chơi trốn tìm; người lớn ngồi trước cửa trông chừng. Một con hẻm an toàn, ít xe chạy nhanh là thứ các gia đình có con nhỏ rất quý khi chọn chỗ ở.

Ở Tân Sơn Hòa, hẻm còn mang dấu vết của từng lớp cư dân. Có hẻm phần lớn là gia đình ở lâu đời, nhà cửa ổn định, cây kiểng trước cửa; có hẻm nhiều xóm trọ, cửa phòng nối nhau, xe máy kín lối, người ra vào theo ca làm. Có hẻm gần khu Ông Tạ giọng Bắc còn rõ; có hẻm gần sân bay người làm hàng không ở thuê nhiều.

Đi qua vài con hẻm, bạn sẽ thấy phường không đồng nhất. Mỗi con hẻm là một "xóm" nhỏ với nếp riêng: có xóm đầu hẻm đặt bàn trà chung cho người già ngồi buổi chiều, có xóm góp tiền lắp đèn, lắp camera chung, có xóm tổ chức trung thu cho trẻ con ngay giữa lối đi.

Địa chỉ trong hẻm Sài Gòn cũng là một thứ cần học. Số nhà kiểu "số hẻm / số nhà", hẻm trong hẻm thêm một lớp gạch chéo nữa. Sau 1/7/2025, phần tên phường đổi thành Tân Sơn Hòa nhưng số hẻm, số nhà giữ nguyên, nên người giao hàng vẫn tìm theo con số quen thuộc.

Đọc một ngôi nhà ống

Mặt tiền hẹp, nhà sâu. Nhà ống điển hình rộng chừng một hai gian, sâu nhiều mét. Dáng này hình thành từ cách chia lô đất đô thị: mỗi lô tiếp giáp hẻm một đoạn ngắn, kéo dài vào trong.

Tầng trệt đa năng. Tầng trệt là phòng khách, chỗ để xe máy, nhiều nhà mở thêm tiệm tạp hoá, tiệm sửa xe, hàng ăn. Đi qua, bạn thấy đời sống gia đình và buôn bán trộn vào nhau.

Mái hiên và ban công. Mái hiên che mưa nắng cho cửa, ban công tầng trên phơi đồ, trồng cây. Nhà sát đường bay một số đã làm thêm cửa kính, cửa cách âm.

Chiều cao vừa phải. Khu quanh sân bay có giới hạn chiều cao công trình (tĩnh không), nên hẻm gần sân bay ít nhà quá cao, bầu trời thoáng hơn nhiều khu khác.

Cây kiểng, chậu hoa. Nhà ống ít đất, người ta trồng cây trong chậu trước cửa, trên ban công, trên sân thượng. Một con hẻm nhiều cây thường là hẻm có nhiều nhà ở lâu năm.

Âm thanh của một con hẻm

Sáng sớm: tiếng mở cửa cuốn, tiếng xe máy nổ máy, tiếng rao bánh mì, xôi. Giữa buổi: tiếng tivi, tiếng trẻ con nhà gửi, tiếng người bán ve chai. Trưa: im hơn, nhiều nhà nghỉ trưa. Chiều: tiếng trẻ đi học về, tiếng chổi quét sân, tiếng xe chè. Tối: tiếng nồi niêu, tiếng nói chuyện trước cửa.

Và xuyên suốt là tiếng máy bay. Ở những con hẻm nằm dưới hướng đường bay, tiếng động cơ lớn dần, ầm qua, nhỏ dần, lặp lại theo lịch bay. Người ở lâu nói chuyện ngưng vài giây khi máy bay qua rồi nói tiếp, không ai để ý. Người mới đến thì giật mình mấy tuần đầu.

Chuyện sống chung với tiếng máy bay, cách âm, giấc ngủ được viết riêng ở mục Sống cạnh đường bay. Với người dạo hẻm, tiếng máy bay là một phần của "bản nhạc" riêng của phường.

Dạo hẻm lịch sự: những điều nên nhớ

Hẻm là chỗ ở của người ta, không phải điểm tham quan. Dạo hẻm vui mà không làm phiền ai cần vài phép lịch sự:

• Đi chậm, nói nhỏ, nhất là giờ trưa và tối khuya.
• Không chụp thẳng vào trong nhà, không chụp người khi chưa hỏi; chụp phong cảnh hẻm chung thì được.
• Nhường xe máy, xe đẩy hàng; đứng nép vào khi có xe đi qua.
• Không dựng xe chắn cửa nhà người khác, không ngồi lên bậc thềm nhà người ta.
• Chào hỏi khi gặp người trong hẻm nhìn mình; một câu chào giúp người ta yên tâm rằng bạn không có ý xấu.
• Không vứt rác, kể cả đầu lọc thuốc lá, ly nhựa.

Người trong hẻm ở Sài Gòn thường cởi mở; nếu bạn tỏ ra tôn trọng, nhiều người sẵn lòng kể chuyện hẻm, chuyện xóm. Đó là phần thú vị nhất của việc dạo hẻm.

Các kiểu hẻm thường gặp trong phường

Phân loại khái quát để người mới đến dễ hình dung; không phải con hẻm nào cũng rơi đúng một loại.

Hẻm xuyên thường được người đi xe máy dùng để tránh kẹt ở các trục lớn quanh sân bay, nên giờ cao điểm có thể đông bất ngờ. Đi bộ dạo hẻm vào giờ đó cần cẩn thận hơn.

Xóm trọ: một phần lớn của dân phường

Gần sân bay và các khu văn phòng, nhiều nhà trong hẻm được chia thành phòng cho thuê: người làm ca ở sân bay, nhân viên văn phòng trẻ, sinh viên, người lao động tự do. Một dãy trọ có thể có hàng chục phòng, xe máy đậu thành hàng dọc lối đi.

Nhịp sống của xóm trọ khác nhà ở lâu năm: người ra vào theo ca, có người ngủ ban ngày, có người về khuya. Hàng quán, tiệm giặt, tiệm sửa xe trong hẻm sống nhờ khách trọ. Khi đi dạo, bạn có thể thấy cảnh nhóm thanh niên ngồi ăn tối trước cửa phòng, hay người mẹ trẻ phơi đồ cho con trên lan can hẹp.

Người ở trọ lâu ngày cũng tạo nên nếp riêng: nhóm đồng hương nấu chung bữa cuối tuần, chủ trọ nhắc giờ đóng cổng, bảng tin nhỏ ghi lịch thu tiền điện nước. Với người mới chuyển tới, hỏi thăm vài người cùng dãy là cách nhanh nhất để biết hẻm có gì, đi đâu mua gì.

Xóm trọ cũng là nơi những vấn đề an toàn cháy nổ, điện, sạc xe điện được nhắc nhiều; mục Nhà ở và thuê nhà có bài riêng về chuyện này.

Hẻm khi mưa

Mùa mưa, nhiều con hẻm trong phường có đoạn đọng nước sau những cơn mưa lớn, nhất là chỗ thấp, chỗ cống nhỏ. Người trong hẻm đã quen: kê bậc cửa cao, chuyển xe lên chỗ khô, có nhà làm thêm tấm chắn cửa. Nước thường rút sau một thời gian, nhưng vẫn để lại bùn đất, rác trôi.

Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy dấu vết của những lần ngập trên chính kiến trúc hẻm: bậc thềm cao dần theo năm, cửa nhà thấp hơn mặt hẻm phải đắp thêm gờ, ổ điện được nâng lên cao, tủ kệ đặt trên chân. Mỗi lần hẻm được nâng nền, nhà nào không nâng theo lại thấp xuống một chút, và câu chuyện nâng nhà, sửa nhà cứ thế tiếp diễn.

Đi dạo hẻm khi vừa mưa xong nên mang dép chống trơn, tránh lội vào chỗ nước sâu không thấy đáy, vì có thể có miệng cống mở hay ổ gà. Không chạy xe máy tốc độ nhanh qua vũng nước làm bắn vào nhà, vào người đi bộ.

Hẻm và sự đổi thay

Những năm gần đây, nhiều hẻm trong phường được nâng nền, làm lại mặt đường, lắp đèn; một số nhà ống cũ được xây lại cao hơn trong giới hạn cho phép. Hẻm vẫn giữ dáng cũ nhưng sạch hơn, sáng hơn. Người ở lâu năm có khi tiếc những thứ đã mất: giếng nước chung, sân đất trẻ con chơi bi, quán nước dưới gốc cây.

Với người mới đến, mỗi con hẻm là một lớp lịch sử nhỏ chưa ai viết lại. Hỏi người lớn tuổi trong hẻm "hồi xưa chỗ này thế nào" thường mở ra những câu chuyện mà bản đồ không ghi.

Đổi thay còn đến từ chính người ở. Nhà cũ bán đi, chủ mới xây lại làm căn hộ dịch vụ; con cháu ra ở riêng, nhà cha mẹ chia phòng cho thuê; tiệm tạp hoá đầu hẻm đóng cửa vì cửa hàng tiện lợi mở gần đó. Hẻm vì vậy vừa quen vừa lạ với chính người sống trong đó.

Một buổi dạo hẻm mẫu

Ví dụ giả định một buổi sáng cuối tuần: bắt đầu từ chợ Phạm Văn Hai, ăn sáng ở một hàng đầu hẻm, rồi đi bộ vào các hẻm quanh chợ, về phía khu Ông Tạ, nơi nhà ống cũ còn nhiều, cây kiểng trước cửa, giọng Bắc vọng ra từ các hiên nhà. Sau đó chạy xe lên phía sân bay, gửi xe ở công viên Hoàng Văn Thụ, đi bộ vào vài con hẻm gần các đường mang tên sông, nơi xóm trọ và khách sạn nhỏ xen giữa nhà dân.

Hai khu cách nhau không xa nhưng khác nhau rõ: một bên là xóm cũ gắn với chợ, một bên là khu ở thuê gắn với sân bay. Đi liền một buổi, bạn sẽ thấy phường mới Tân Sơn Hòa là sự cộng lại của nhiều mảnh đời, nhiều lớp cư dân, chứ không chỉ là "khu sân bay" như người ngoài thường nghĩ.

Câu hỏi thường gặp

Có tour dạo hẻm ở Tân Sơn Hòa không?

Hẻm ở đây chủ yếu là khu dân cư, không phải điểm du lịch có tour. Bạn có thể tự đi, nhưng nên đi chậm, lịch sự, không làm phiền người dân. Đi cùng một người quen sống trong phường sẽ hiểu hẻm nhiều hơn.

Dạo hẻm có an toàn không?

Ban ngày, hẻm đông người là nơi khá yên ổn. Buổi tối, hẻm nhỏ, hẻm cụt ít đèn thì nên đi theo nhóm. Giữ điện thoại, túi xách cẩn thận, đặc biệt ở đầu hẻm giáp đường lớn.

Chụp ảnh trong hẻm có cần xin phép không?

Chụp cảnh chung con hẻm thường không vấn đề. Chụp cận cảnh người, trẻ em, hoặc nhìn vào trong nhà thì nên hỏi trước. Một số người không thích bị chụp; tôn trọng nếu họ từ chối.

Vì sao nhà trong hẻm gần sân bay không cao?

Khu vực quanh sân bay có giới hạn chiều cao công trình để bảo đảm an toàn bay, gọi là tĩnh không. Mức giới hạn cụ thể phụ thuộc vị trí; người xây sửa nhà cần hỏi cơ quan cấp phép xây dựng.

Đi xe máy trong hẻm cần lưu ý gì?

Chạy chậm, bấm còi nhẹ ở khúc quanh, nhường người đi bộ và trẻ con. Không chạy nhanh qua vũng nước. Hẻm cụt thì đừng đi vào nếu không có việc, vì quay đầu khó và làm phiền nhà cuối hẻm.