Phần lớn lịch sử đời thường của vùng đất phường Tân Sơn Hòa không nằm trong sách mà nằm trong ký ức người lớn tuổi, trong những tấm ảnh gia đình, giấy tờ nhà cũ, thư từ. Vùng này đổi tên đơn vị hành chính nhiều lần, làng xưa đã thành khu bay, và từ 1/7/2025 ba phường số cũ cũng không còn trên giấy tờ. Ghi lại ngay bây giờ là cách duy nhất để những ký ức đó không mất theo người giữ nó.
Bài này hướng dẫn từng việc cụ thể: ghi lời kể sao cho dùng được về sau, bảo quản và số hoá ảnh cũ, giữ giấy tờ gia đình liên quan đến nhà đất và địa chỉ, và những lưu ý về quyền riêng tư khi chia sẻ. Không cần thiết bị đắt tiền; điện thoại và một cuốn sổ là đủ để bắt đầu.
Vì sao nên bắt đầu ngay
Vùng Tân Sơn Hòa có những lớp ký ức dễ mất: người lớn tuổi nhớ khu sân bay khi còn ruộng vườn xung quanh, nhớ những đợt di dân về đây, nhớ các khu nhà gắn với người làm sân bay, nhớ những năm khu phố còn đường đất. Những người ấy ngày càng ít đi. Con cháu lớn lên trong những ngôi nhà bê tông, quen với tên phường mới, sẽ không còn ai kể cho nghe nếu không ai ghi lại.
Đợt đổi tên năm 2025 lại thêm một lớp nữa. Hai mươi năm sau, "Phường 2 Tân Bình" sẽ trở thành tên cũ như "làng Tân Sơn Nhứt" hôm nay. Những giấy tờ, hoá đơn, thư từ ghi tên phường số đang được bỏ đi hằng ngày vì "không còn dùng". Thật ra chính chúng là bằng chứng của một giai đoạn.
Bắt đầu không cần lớn: một buổi ngồi với ông bà, một hộp ảnh được phân loại, một bìa hồ sơ giấy tờ nhà được sắp xếp. Mỗi việc nhỏ đều có ích. Nếu chờ đến lúc có thời gian rảnh để làm một dự án lớn, rất có thể sẽ không bao giờ bắt đầu; còn nếu mỗi tháng làm một việc nhỏ, sau một năm gia đình đã có một bộ tư liệu đáng kể.
Ghi lời kể người lớn tuổi: các bước cơ bản
Lời kể có giá trị khi người nghe sau này biết ai kể, kể lúc nào, về cái gì. Các bước sau giúp bản ghi dùng được lâu dài:
- Hỏi ý người kể trước khi ghi âm, ghi hình; nói rõ bản ghi để làm gì, ai sẽ được nghe.
- Mở đầu bản ghi bằng một câu nói rõ ngày ghi, nơi ghi, tên người kể, năm sinh và quan hệ với gia đình (nếu người kể đồng ý).
- Hỏi theo câu hỏi mở: "Hồi mới về đây, khu này ra sao?", "Ngày trước đi chợ ở đâu?", "Nhà mình dọn về năm nào, vì sao?". Tránh câu hỏi gợi ý sẵn đáp án.
- Để người kể nói hết, không ngắt lời để sửa năm tháng; ghi chú chỗ nghi ngờ và hỏi lại vào buổi khác.
- Sau mỗi buổi, ghi tóm tắt bằng chữ: các tên người, tên đường, năm tháng được nhắc; đánh dấu chỗ nào là người kể chắc, chỗ nào người kể nói "hình như".
- Lưu bản ghi gốc ở ít nhất hai nơi (máy tính và một ổ lưu trữ khác hoặc dịch vụ lưu trữ trực tuyến), đặt tên tệp có ngày và tên người kể.
Lời kể là nguồn quý nhưng có giới hạn: trí nhớ con người hay nhầm năm tháng, hay gộp nhiều sự kiện làm một. Vì vậy, bản ghi nên đi kèm ghi chú phân biệt rõ điều người kể chắc chắn và điều người kể đoán.
Nên hỏi những gì để có tư liệu về khu phố
Chuyện dọn đến. Gia đình đến khu này năm nào, từ đâu, vì sao chọn chỗ này. Đây là thông tin quý để hiểu các lớp dân cư của vùng.
Khu phố ngày trước. Đường nào còn là đường đất, chỗ nào còn ruộng, vườn, chỗ nào là bãi trống. Nhà hàng xóm ngày đó là ai, làm nghề gì.
Sân bay trong đời sống. Ngày trước tiếng máy bay thế nào, người trong xóm có ai làm ở sân bay, sân bay mở rộng có làm gia đình phải dời nhà không.
Chợ, quán, chỗ sinh hoạt. Ngày trước đi chợ nào, quán nào đông, trẻ con chơi ở đâu, các ngày lễ Tết diễn ra thế nào trong xóm.
Những lần đổi tên. Người kể còn nhớ những tên gọi cũ nào của khu vực, của con đường, của phường; khi đổi tên thì giấy tờ nhà mình phải làm gì.
Đồ vật còn giữ. Trong nhà còn giữ ảnh, giấy tờ, đồ vật gì từ thời đó; câu chuyện đằng sau mỗi món.
Bảo quản và số hoá ảnh cũ
Ảnh giấy cũ hỏng nhanh trong khí hậu nóng ẩm của TP Hồ Chí Minh: ẩm làm ảnh dính vào nhau, mốc, phai màu. Bước đầu tiên là lấy ảnh ra khỏi những album dán keo đã cũ (nếu ảnh không bị dính chặt), cất vào bìa giấy không axit hoặc ít nhất là phong bì giấy sạch, để nơi khô ráo, tránh nắng trực tiếp và tránh sát tường hay ẩm.
Số hoá có thể làm bằng máy quét phẳng hoặc chụp bằng điện thoại. Nếu chụp, đặt ảnh trên mặt phẳng, dưới ánh sáng đều, không có đèn chiếu thẳng gây loá; giữ điện thoại song song với ảnh. Quét hoặc chụp cả mặt sau của ảnh nếu mặt sau có ghi chú: những dòng chữ viết tay ở mặt sau ảnh nhiều khi quý không kém chính tấm ảnh.
Đặt tên tệp theo một quy ước thống nhất, ví dụ năm chụp (hoặc thập niên nếu không rõ), nơi chụp, người trong ảnh. Kèm một tệp ghi chú chung mô tả từng ảnh. Khi không biết chắc năm chụp, ghi "khoảng" và nêu căn cứ đoán (kiểu xe, kiểu nhà, tuổi người trong ảnh).
Giấy tờ gia đình liên quan nhà đất và địa chỉ
Giấy tờ nhà đất cũ, hộ khẩu cũ, hợp đồng mua bán, giấy phép xây dựng, hoá đơn điện nước qua các thời kỳ… là những tư liệu vừa có giá trị pháp lý, vừa có giá trị lịch sử. Với vùng đất đổi tên nhiều lần như Tân Sơn Hòa, chúng cho thấy cùng một ngôi nhà từng mang những địa chỉ nào: tên phường số nào, quận nào, có khi cả tên đường cũ.
Giấy tờ có giá trị pháp lý cần được giữ bản gốc ở nơi an toàn, khô ráo, chống cháy nếu có thể. Bản chụp, bản quét dùng cho việc tra cứu hằng ngày. Đừng bỏ đi giấy tờ cũ chỉ vì đã có giấy tờ mới: trong nhiều thủ tục về nhà đất, việc chứng minh nguồn gốc, quá trình sử dụng đòi hỏi những giấy tờ từ rất lâu.
Với đợt đổi tên năm 2025, nên lập một trang ghi chú ngắn kèm bộ hồ sơ nhà: "địa chỉ cũ – địa chỉ mới – ngày đổi". Người thừa kế, người mua sau này sẽ đỡ mất công tra cứu. Trang ghi chú ấy nên viết tay hoặc in ra, ký tên và ghi ngày, để nó tự có giá trị như một tư liệu.
Chia sẻ tư liệu: quyền riêng tư và sự tôn trọng
Khi muốn chia sẻ ảnh cũ, lời kể lên mạng xã hội hay gửi cho các nhóm tìm hiểu lịch sử địa phương, cần nghĩ đến quyền riêng tư của người trong ảnh, người được nhắc trong lời kể. Hỏi ý người còn sống; với người đã mất, hỏi ý gia đình. Không chia sẻ giấy tờ có số định danh, địa chỉ chi tiết, thông tin tài sản.
Những chuyện nhạy cảm trong lời kể, như mâu thuẫn hàng xóm, chuyện riêng của một gia đình, nên giữ trong bản lưu của gia đình, không đưa ra công khai. Khi đăng ảnh khu phố cũ, ghi rõ nguồn ảnh và người cung cấp nếu được phép.
Nếu tư liệu của gia đình có giá trị cho nghiên cứu, như ảnh khu sân bay ở một thời kỳ ít ảnh, giấy tờ ghi tên đơn vị hành chính cũ hiếm gặp, có thể liên hệ các thư viện, trung tâm lưu trữ hoặc các nhà nghiên cứu để hỏi về việc hiến tặng hoặc cho sao chụp. Họ có cách bảo quản tốt hơn và giúp tư liệu đến được với nhiều người. Trước khi trao, nên giữ lại một bản sao số cho gia đình và ghi rõ bằng văn bản điều kiện sử dụng mà hai bên đã thống nhất.
Một bộ dụng cụ nhỏ để bắt đầu
Không cần đầu tư lớn; những thứ dưới đây phần lớn gia đình đã có:
- Điện thoại có ghi âm và chụp ảnh, sạc đầy pin trước buổi trò chuyện.
- Một cuốn sổ ghi chú riêng cho việc này, ghi ngày ở đầu mỗi trang.
- Phong bì giấy sạch hoặc bìa hồ sơ không axit để cất ảnh, giấy tờ.
- Một hộp kín có túi hút ẩm để cất những món quý nhất.
- Một ổ lưu trữ ngoài hoặc dịch vụ lưu trữ trực tuyến để giữ bản sao.
- Một bảng tính đơn giản liệt kê từng tư liệu: tên, năm, nguồn, nơi cất.
Việc lưu giữ lịch sử khu phố không phải của riêng nhà nghiên cứu. Mỗi gia đình ở Tân Sơn Hòa giữ một mảnh, và khi các mảnh được ghi lại cẩn thận, bức tranh về vùng đất quanh sân bay sẽ đầy đặn hơn rất nhiều so với những gì sách vở đang có.
Những mốc nên ghi lại cho khu phố của mình
Khi lập một bản ghi chép về khu phố, nên có một dòng thời gian riêng. Dưới đây là những loại mốc đáng ghi, kèm vài mốc chung đã biết của vùng:
- Mốc hành chính chung: tách quận Tân Phú năm 2003; Phường 1, 2, 3 Tân Bình hợp thành phường Tân Sơn Hòa từ 1/7/2025.
- Mốc của con hẻm: năm hẻm được đổ bê tông, năm có đèn đường, năm có đường ống nước, năm đổi số nhà (nếu có).
- Mốc của gia đình: năm dọn về, năm xây hoặc sửa nhà, năm có thành viên bắt đầu làm việc ở sân bay hay các cơ sở quanh đó.
- Mốc của cộng đồng: năm chợ nhỏ trong khu mở hoặc đóng, năm trường học gần nhà xây lại, những trận ngập hay mất điện mà cả xóm còn nhớ.
- Mốc của sân bay theo cảm nhận người trong xóm: lúc thấy tiếng máy bay dày hơn, lúc đường vào nhà ga được làm lại, lúc khu nhà ga có thay đổi lớn.
Mỗi mốc nên ghi kèm nguồn: ai nhớ, giấy tờ nào chứng minh, ảnh nào minh hoạ. Mốc không có nguồn vẫn ghi được, nhưng đánh dấu là "theo trí nhớ". Một dòng thời gian trung thực như vậy giá trị hơn nhiều so với một câu chuyện tròn trịa mà không ai kiểm được.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thiết bị chuyên nghiệp để ghi lời kể không?
Không. Điện thoại thông minh đủ để ghi âm rõ trong phòng yên tĩnh. Quan trọng hơn là chọn chỗ ít tiếng ồn, đặt điện thoại gần người kể, và ghi chú đầy đủ ngày, nơi, người kể. Ở vùng gần sân bay, nên chọn lúc ít chuyến bay qua.
Ảnh cũ bị dính vào nhau thì làm sao?
Không nên cố bóc vì dễ rách lớp ảnh. Với ảnh quý, nên hỏi ý kiến người làm phục chế, bảo quản tư liệu. Trong lúc chờ, để ảnh nơi khô, thoáng, tránh làm ẩm thêm. Có thể chụp lại phần còn nhìn thấy để giữ thông tin.
Có nên vứt giấy tờ ghi địa chỉ phường cũ không?
Không nên, nhất là giấy tờ liên quan nhà đất, cư trú, hợp đồng. Chúng có thể cần cho các thủ tục chứng minh nguồn gốc, quá trình sử dụng tài sản. Ngoài ra, chúng còn là tư liệu về một giai đoạn hành chính của vùng.
Muốn tìm ảnh cũ khu sân bay thì tìm ở đâu?
Có thể tìm trong các trung tâm lưu trữ, thư viện lớn của thành phố, các bộ sưu tập ảnh tư liệu Sài Gòn đã xuất bản, và trong album của chính các gia đình lâu năm trong vùng. Khi dùng lại ảnh, cần ghi nguồn và tôn trọng quyền tác giả.
Ghi lời kể có cần xin phép không?
Nên hỏi ý người kể trước khi ghi âm, ghi hình, và nói rõ bản ghi sẽ được dùng thế nào. Nếu định chia sẻ công khai, cần có sự đồng ý rõ ràng. Đây vừa là phép lịch sự, vừa là cách tôn trọng quyền riêng tư của người kể.